Heerewaarden, een historisch gebied

Het oudste Oudnederlands is het woord Vada. Het wordt rond 108 na Christus gebruikt door de Romeinse geschiedschrijver Publius Cornelius Tacitus (ca. 55-117) in zijn tekst de Historiën (Historiarvm liber primvs). Beide onderzoekers gaan ervan uit dat het Vada(m), zoveel betekent als 'doorwaadbare plaats', ofwel wad. En dat is het oudste nu bekende Oudnederlands.^B004

Vada = Heerewaarden ?

Hoe oud het Nederlands is weet niemand. Maar veel mensen gaan er vanuit dat de twaalfde eeuwse Nederlandse tekst Hebban olla uogala nestas hagunnan, het oudste vaderlands is dat we kennen. Maar er is veel ouder Nederlands, zoals de woorden Vada(m) en ann. Uit de Betuwe.

Taalonderzoekers Tanneke Schoonheim en Nicoline van der Sijs publiceren in het laatste nummer van het tijdschrift Onze Taal van het gelijknamige genootschap een artikel over de oudst bekende woorden in het Oudnederlands.

Klip en klaar: het oudste Oudnederlands is het woord Vada. Het wordt rond 108 na Christus gebruikt door de Romeinse geschiedschrijver Publius Cornelius Tacitus (ca. 55-117) in zijn tekst de Historiën (Historiarvm liber primvs). Beide onderzoekers gaan ervan uit dat het Vada(m), zoveel betekent als 'doorwaadbare plaats', ofwel wad. En dat is het oudste nu bekende Oudnederlands.

Schoonheim en Van der Sijs gaan er bovendien vanuit dat Vada rechtstreeks aan de basis ligt van de naamplaats Wadenoijen. Wadenoijen is volgens hen het Vadam waar Tacitus over schrijft. Een betwiste stelling. Nog recent bewerkte Vincent Hunnink de opstand van de Bataven uit de Historiën van Tacitus in het Nederlands en vertaalt daar Vada in Heerewaarden. Feit is dat de naam Wadenoijen in oude schriften wel degelijk wordt omschreven als Wadake en Wadehem en andere vergelijkbare vormen, zoals Vadae, Vadense, Vadensis.

Van der Sijs: "Inderdaad is het niet honderd procent zeker Wadenoijen, dat Tacitus bedoelde. Wel is het zeker dat het eerste deel van de naam Wadenoijen terug te herleiden is naar het woord Vadam. In het algemeen wordt wel aangenomen dat Tacitus inderdaad Wadenoijen bedoelde, zoals in het Lexicon Nederlandse Toponiemen tot 1200 (Künzel, Blok en Verhoef, 1988) en in Prisma Nederlandse plaatsnamen De herkomst en betekenis van onze plaatsnamen (Van Berkel en Samplonius, 1995). Dat je de twee oudste woorden in de Betuwe rond Tiel aantreft is, denk ik, toeval. Aan de andere kant, het grondgebied van Nederland was toen aanzienlijk minder."

De geschiedenis van het dorp Wadenoijen is interessant, alleen al omdat er een van de oudste kerken van Nederland staat. Maar de historie krijgt een bijzondere lading voor wie Wadenoijen plaatst in de strijdtonelen van de Bataafse opstand tegen de Romeinen (69 en 70 na Christus) onder leiding van Julius Civilis.

Mocht ooit worden bewezen dat het Vada van Tacitus niet op Wadenoijen slaat, dan komt het oudste Oudnederlands nog steeds uit de Betuwe. Op de tweede plaats staat op dit moment het woord ann, dat volgens Schoonheim en Van der Sijs 'ik gun' betekent. Dat woord is aangetroffen op het zilveren beslag van een zwaardschede die de Wijchense Danny Jansen in 1996 met een metaaldetector op een stuk land aan de Bergakker in Kapel-Avezaath vond. De vondst is vanwege de tekst van grote historische waarde gebleken. Vlak nadien zijn de tekens herkend als een runeninscriptie. Er staat zoveel als haþuwas ann kusjam loguns. Volgens Schoonheim en Van der Sijs is het eerste woord een mannennaam (uitspraak Hatethewas), terwijl de betekenis van de laatste twee hen niet helder is. Eerder herkende de Groningse taalkundige en specialist in oud Germaans drs. Tineke Looijenga de woorden kusjam loguns als 'vlammend zwaard'.

In elk geval stellen de twee dat er overeenstemming is over de betekenis van ann. Dat is de grondvorm van het nog steeds bestaand woord gunnen, een samenstelling van ge- en het Middelnederlandse onnen. Beiden stellen dat het oudste echt Nederlandse woord de werkwoordsvorm ann 'ik gun' is. De wetenschappers dateren de zwaardschede in het begin van de vijfde eeuw. En dat is veel ouder dan het Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hi(c) (e)nda thu uu(at) unbida(t) g(h)e nu, dat omstreeks 1100 is opgeschreven en ongeveer betekent 'Álle vogels zijn met hun nesten begonnen, behalve ik en jij. Waar wacht gij nog op?' Dat dit als het oudste Nederlands te boek staat komt, zo betogen Schoonheim en Van der Sijs, omdat taalkundigen stellingen van elkaar overnemen zonder nieuwe ontdekkingen erbij te betrekken.^B004

Bron: Onze Taal, maandblad van het Genootschap Onze Taal, nr. 10 oktober 2005, 'Maar dan Hebban olla uogala, onderzoek naar Oudnederlands in een stroomversnelling', Tanneke Schoonheim en Nicoline van der Sijs.